Ο Σύγχρονος Ορθολογισμός ή Νεοορθολογισμός αποτελεί εξέλιξη του ορθολογισμού της Διαφώτισής, και είναι προσαρμοσμένος στην τωρινή γνώση, επιστημονική αντίληψη και μεθοδολογία.
Διαφορές από τον Ορθολογισμό της Διαφώτησης[]
- Η λογική θεμελιότητα οτιδήποτε υπαρκτού παραμένει, όμως οι θεωρίες μπορεί να έχουν αποκλίσεις από την πραγματικότητα ή δύνανται να την προσομοιώνουν απλουστευτικά και περιορισμένα (όπως οι Νόμοι του Νεύτωνα). Ο μεθοδολογικός εμπειρισμός δηλαδή το πείραμα και η παρατήρηση είναι επιστημονικά κι επιδέχονται μεθοδολογικών διορθώσεων.
- Ο λογικός μονισμός δεν ισχύει διότι υπάρχουν πειραματικά λογικά συστήματα και πειραματικά αξιωματικά συστήματα αμοιβαίως αποκλειόμενα. Ένας αλγόριθμος συλλογής της καθολικής γνώσης θα ήταν άπειρος χωρίς διεργαστική σχέση των περισσότερων μερών του, άρα δεν θεωρείται ότι υπάρχει το παν ως μοναδικό λειτουργικό σύστημα πέρα από ανθρώπινη εικασία. Ο λογικός πολυειδισμός (αγγλ. logical pluralism) έχει αντικαταστήσει τον λογικό μονισμό. Τα ανώτερα μαθηματικά δύνανται να έχουν εναλλακτικά αξιώματα (πχ βλ. αξίωμα της επιλογής), έτσι προκύπτουν άπειρα διαφορετικά μαθηματικά (αλλομαθηματικά).
- Ο θεωρούμενος κοσμογόνος Θεός είναι αυθύπαρκτος νοήμονας. Ο Βιβλικός Θεός εμφανίζει σχεδόν όλες τις τροπικότητες σκέψης (αγάπη, μίσος, καταμέτρηση, ομιλία, ακοή, μνήμες, σύνθετος σχεδιασμός κ.α.) όπως ο μπροντμαννικός εγκέφαλος (βλ. περιοχές Μπρόντμανν), άρα αποτελεί μερολογικό σύνθετο και όχι απλό (αγγλ: mereological simple). Ο χωροχρόνος δεν έχει ανάγκη την προσωπότητα (αγγλ: personhood) ενώ ο υλοποιήσιμος εγκέφαλος έχει ανάγκη τον χωροχρόνο. Η προσωπικότητα διαμορφώνεται σε περιβάλλον μέσω αλληλεπιδράσεων με άλλα άτομα σε πολλές συνθήκες. Δεν αποτελεί ορθολογική σκέψη οτι είναι αυθύπαρκτη μία ιδανική προσωπικότητα. Σύμφωνα με την αρχή του Λαντάουερ οποιαδήποτε επεξεργασία πληροφορίας παράγει θερμοδυναμική εντροπία. Ο Θεός που έχει απόλυτη ανάγκη την φύση δεν είναι Θεός. Ο αναστρέψιμος υπολογισμός (αγγλ. reversible computing) δεν είναι πραγματικά εφικτός διότι η συστημική υλοποίηση απαιτεί φυσική θεμελίωση με αλληλεπίδραση της θερμοδυναμικής και της πληροφοριακής εντροπίας. Οι προσομοιώσεις κυκλικού υπολογισμού είναι πάντα ατελείς (μη κυκλικές). Επίσης ο αθεϊστικός Θεός–μηχανή κι ο φυσικός πανθεϊσμός εισάγουν ένα εξασθενημένο υπερφυσικό που δρα ως η φύση χωρίς να τεκμηριώνεται λογικά η τελεολογία του. Το υπερφυσικό προϋποθέτει τελεολογία βάσει ερμηνειών της ανθρώπινης ηθικής μα υπάρχουν πολλές ερμηνείες περί ηθικής και καλοσύνης. Ο συνήθης θεϊσμός είναι η θεώρηση ότι η λογική της ηθικής παραβιάζει την λογική της φυσικής χωρίς λογική διεργασία, πράγμα που εντόπισε η Μαργαρίτα Κάβεντις (Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle-upon-Tyne). Οι υπερφυσιστές (αγγλ: supernaturalists) αδιαφορούν για την εφικτότητα των εξωφρενικών ισχυρισμών τους οι οποίοι εξηγούνται ψυχολογικώς και κοινωνικώς. Το υπερφυσικό σε καμία περίπτωση δεν είναι ορθολογική θεώρηση στον σύγχρονο ορθολογισμό.